ScralerScraler
Trainingsgidsen

Abductie en adductie: het verschil per gewricht (met oefeningen)

Abductie en adductie: abductie beweegt een lichaamsdeel van de middellijn van het lichaam af, adductie beweegt het terug naar of over de middellijn. Je arm zijwaarts heffen is abductie van de schouder; hem weer laten zakken is adductie. Beide gebeuren in het frontale vlak, in de schouder, heup, pols, vingers en tenen.

Tim de JongMedeoprichter van Scraler10 min leestijd
Abductie en adductie, trainingsgids: abductie beweegt een ledemaat van de middellijn af, adductie er weer naartoe, de heupabductoren zijn gluteus medius, gluteus minimus en tensor fasciae latae, en een Copenhagen adductieprogramma verlaagde het risico op liesklachten met 41% in een studie uit 2019
In het kort
  • Abductie = van de middellijn af. Adductie = ernaartoe. Het zijn zijwaartse bewegingen in het frontale vlak, gemeten vanuit de anatomische houding.
  • Vingers en tenen hebben een eigen referentielijn: de middelvinger voor de hand, de tweede teen voor de voet. In de pols heet het radiale deviatie (abductie) en ulnaire deviatie (adductie).
  • De belangrijkste heupabductoren zijn gluteus medius, gluteus minimus en tensor fasciae latae. De adductoren zijn adductor longus, brevis en magnus, pectineus en gracilis.
  • Train ze allebei. In een studie uit 2019 met 652 voetballers verlaagde één Copenhagen adductie-oefening het risico op liesklachten met 41%. De abductie- en adductiemachine zijn prima aanvullingen, maar niet het hele plan.

Wat is het verschil tussen abductie en adductie?

Het verschil zit in de richting. Stel je een lijn voor die recht door het midden van het lichaam loopt, van het hoofd tot tussen de voeten. Abductie beweegt een ledemaat zijwaarts van die lijn af. Adductie brengt hem terug naar de lijn, of eroverheen. OpenStax Anatomy and Physiology beschrijft beide als bewegingen in het coronale of frontale vlak: abductie beweegt een ledemaat lateraal van het lichaam af, adductie mediaal naar of over de middellijn.

Elke richting wordt bepaald vanuit de anatomische houding: rechtop staan, armen langs het lichaam, handpalmen naar voren. Daardoor betekent hetzelfde woord dezelfde beweging, of een klant nu staat, op een bank ligt of aan een stang hangt. Een zijwaartse beenheffing in zijlig en een staande kabelbeweging opzij zijn allebei heupabductie.

Abductie
  • Van de middellijn af
  • Arm opzij, been opzij
  • Vingers of tenen spreiden
  • Pols: radiale deviatie (naar de duim)
Adductie
  • Naar of over de middellijn
  • Arm terug langs het lichaam, benen naar elkaar
  • Vingers of tenen sluiten
  • Pols: ulnaire deviatie (naar de pink)

Hoe onthoud je het verschil tussen abductie en adductie?

Deze ezelsbruggetjes werken bij de meeste klanten en studenten. Dit is onze eigen manier van uitleggen, geen leerboekregel:

  • AB = weg. Een ontvoering heet in het Engels abduction: iemand wordt weggenomen. Abductie neemt de ledemaat weg van het lichaam.
  • ADD = erbij. Denk aan het Engelse add, toevoegen: ADDuctie voegt de ledemaat weer toe aan het lichaam.
  • Voor de hand: PAD en DAB. Anatomiestudenten gebruiken dit voor de kleine handspieren: Palmaire interossei ADduceren, Dorsale interossei ABduceren.

Welke gewrichten kunnen abduceren en adduceren?

OpenStax noemt de schouder, de heup, de pols, de knokkelgewrichten van de hand (metacarpofalangeaal) en de vergelijkbare gewrichten in de voet (metatarsofalangeaal). Horizontale abductie en adductie in schouder en heup zijn een apart paar in een ander vlak. Zo ziet elk ervan eruit:

Schouder
Abductie
Arm zijwaarts heffen
Adductie
Arm terug langs het lichaam
Referentielijn
Middellijn van het lichaam
Voorbeeld in de gym
Lateral raise / brede lat pulldown
Heup
Abductie
Been opzij
Adductie
Been terug, of over het andere been
Referentielijn
Middellijn van het lichaam
Voorbeeld in de gym
Abductiemachine / Copenhagen plank
Vingers
Abductie
Vingers spreiden
Adductie
Vingers tegen elkaar drukken
Referentielijn
De middelvinger
Voorbeeld in de gym
Vingers spreiden tegen een elastiekje (abductie)
Tenen
Abductie
Tenen spreiden
Adductie
Tenen naar elkaar trekken
Referentielijn
De tweede teen
Voorbeeld in de gym
Tenen spreiden in voetoefeningen
Pols
Abductie
Radiale deviatie: hand kantelt naar de duimzijde
Adductie
Ulnaire deviatie: hand kantelt naar de pinkzijde
Referentielijn
Onderarm in anatomische houding
Voorbeeld in de gym
Polskantelingen met een lichte stang in hamergreep
Horizontaal (schouder, heup)
Abductie
Arm voor het lichaam zwaait naar buiten
Adductie
Arm zwaait terug voor het lichaam langs
Referentielijn
Transversaal vlak, ledemaat op ongeveer 90 graden
Voorbeeld in de gym
Reverse fly / chest fly
Abductie en adductie per gewricht, met de referentielijn waarvan elke beweging wordt gemeten.

Twee uitzonderingen zorgen vaak voor verwarring. De duim werkt haaks op de vingers: bij duimabductie beweegt hij naar voren, van de handpalm af, tot een loodrechte positie. En horizontale abductie en adductie gebeuren in het transversale vlak, het vlak dat je van bovenaf ziet, meestal met de arm op ongeveer 90 graden. Een reverse fly is horizontale abductie; een chest fly of push-up is horizontale adductie. Draait een ledemaat een volledige cirkel, zoals bij armzwaaien, dan heet dat circumductie: flexie, adductie, extensie en abductie na elkaar.

Abductie en adductie van de heup: welke spieren doen het werk?

In de heup liggen de twee groepen aan weerszijden van het bovenbeen, dus "buitenkant" en "binnenkant" van het bovenbeen is voor klanten een prima vereenvoudiging.

Heupabductie
Belangrijkste spieren
Gluteus medius, gluteus minimus, tensor fasciae latae
Goed om te weten
Medius en minimus lopen van het darmbeen naar de bovenkant van het dijbeen (trochanter major). De TFL helpt ook bij heupflexie
Heupadductie
Belangrijkste spieren
Adductor longus, adductor brevis, adductor magnus, pectineus, gracilis
Goed om te weten
Longus en pectineus flecteren ook de heup, magnus extendeert hem, gracilis buigt ook de knie

De adductoren doen meer dan alleen sluiten. OpenStax beschrijft dat ze het bovenbeen naar binnen of naar buiten kunnen draaien, afhankelijk van de voetstand, en dat de adductor magnus helpt de heup te strekken. Daarom belasten zware squats, lunges en deadlifts de binnenkant van het bovenbeen al op een manier die de adductiemachine niet nabootst. Welke spier een beweging aanstuurt en welke remt, lees je bij agonist en antagonist.

Welke spieren abduceren en adduceren de schouder?

  • Abductie: de supraspinatus en de middelste deltaspier werken samen. Studieboeken zoals StatPearls schrijven de eerste 15 graden vaak toe aan de supraspinatus, maar EMG laat zien dat hij de hele beweging actief blijft, en de deltaspier levert het grootste deel van de kracht. Een lateral raise is daarom vooral een oefening voor de middelste deltaspier.
  • Adductie: vooral de latissimus dorsi, teres major en pectoralis major. Een brede lat pulldown of pull-up trekt de armen omlaag en naar het lichaam toe: dat is schouderadductie.
  • Horizontale adductie: vooral de pectoralis major, daarom trainen flyes en drukoefeningen de borst. Horizontale abductie (reverse flyes, band pull-aparts, face pulls) traint de achterste deltaspier en de bovenrug.

In de hand spreiden de dorsale interossei de vingers van de middelvinger af en trekken de palmaire interossei ze terug. De voet doet hetzelfde rond de tweede teen. In de pols helpt de flexor carpi radialis de hand naar de duim te kantelen (radiale deviatie) en de flexor carpi ulnaris naar de pink (ulnaire deviatie).

Wat zijn de beste abductie-oefeningen?

Voor de bilspieren komt het duidelijkste datapunt uit een EMG-studie uit 2009 van DiStefano en collega's. Van 12 veelgebruikte oefeningen bij 21 gezonde, actieve mensen gaf heupabductie in zijlig de hoogste activiteit van de gluteus medius. De single-leg squat en single-leg deadlift gaven de meeste activiteit van de gluteus maximus. EMG laat zien hoe hard een spier werkt, niet hoeveel hij groeit, dus wij gebruiken het om oefeningen te kiezen, niet om resultaten te beloven.

Heupabductie in zijlig
Beweging
Heupabductie
Hoe wij hem inzetten (eigen praktijk)
Starter met lichaamsgewicht, 2 tot 3 sets van 12 tot 20, tenen naar voren
Abductiemachine
Beweging
Heupabductie (zittend)
Hoe wij hem inzetten (eigen praktijk)
Makkelijk te belasten en op te bouwen, 2 tot 3 sets van 10 tot 20 aan het eind van een beendag
Kabel heupabductie
Beweging
Heupabductie (staand)
Hoe wij hem inzetten (eigen praktijk)
Enkelband, rechtop staan, traint ook balans op het standbeen
Zijwaartse loop met band
Beweging
Heupabductie
Hoe wij hem inzetten (eigen praktijk)
Warming-up of finisher, band boven de knieën of om de voeten
Clamshell
Beweging
Heupabductie met exorotatie
Hoe wij hem inzetten (eigen praktijk)
Revalidatievriendelijk, lage belasting, goed voor beginners
Lateral raise met dumbbell of kabel
Beweging
Schouderabductie
Hoe wij hem inzetten (eigen praktijk)
Hoofdoefening voor de middelste deltaspier, 3 sets van 10 tot 20
Reverse fly, band pull-apart, face pull
Beweging
Horizontale schouderabductie
Hoe wij hem inzetten (eigen praktijk)
Achterste deltaspier en bovenrug, als tegenwicht voor drukvolume

Wat zijn de beste adductie-oefeningen?

De best onderzochte adductoroefening is de Copenhagen plank, ook Copenhagen adductie genoemd. In een cluster-gerandomiseerde studie uit 2019 gaven Harøy en collega's 18 Noorse semiprofessionele voetbalteams alleen deze oefening: drie keer per week in een voorbereiding van 6 tot 8 weken en één keer per week in een seizoen van 28 weken. Vergeleken met 17 controleteams (652 spelers in totaal) had gemiddeld 13,5% van de spelers liesklachten tegenover 21,3%, een 41% lager risico (odds ratio 0,59).

Copenhagen plank, korte hefboom
Beweging
Heupadductie
Hoe wij hem inzetten (eigen praktijk)
Bovenste knie op een bank, vasthouden of herhalingen. De regressie voor de meeste klanten
Copenhagen plank, lange hefboom
Beweging
Heupadductie
Hoe wij hem inzetten (eigen praktijk)
Bovenste voet op de bank. Pas als de korte versie makkelijk en pijnvrij is
Adductiemachine
Beweging
Heupadductie (zittend)
Hoe wij hem inzetten (eigen praktijk)
Eenvoudig en belastbaar, 2 tot 3 sets van 10 tot 20
Kabel heupadductie
Beweging
Heupadductie (staand)
Hoe wij hem inzetten (eigen praktijk)
Enkelband, trek het been voor het lichaam langs
Adductie in zijlig
Beweging
Heupadductie
Hoe wij hem inzetten (eigen praktijk)
Onderste been heffen, bovenste voet voor je neergezet. Ook thuis te doen
Brede lat pulldown, pull-up
Beweging
Schouderadductie
Hoe wij hem inzetten (eigen praktijk)
Basisoefeningen voor de rug in elk schema
Chest fly, push-up, bankdrukken
Beweging
Horizontale schouderadductie
Hoe wij hem inzetten (eigen praktijk)
Basisoefeningen voor de borst

De studie werd gedaan bij mannelijke voetballers, dus zie de 41% als bewijs dat krachtwerk voor de adductoren de moeite waard is, niet als getal dat je elke klant kunt beloven. Wij voegen toch een Copenhagen-variant toe voor klanten die hardlopen, veldsporten doen of eerder een liesblessure hadden, te beginnen met de korte hefboom.

Zijn de abductie- en adductiemachine de moeite waard?

Ja, als aanvulling. Dit is onze eigen coachingvisie. De zittende machines isoleren één beweging, laten een klant in kleine stapjes gewicht toevoegen en zijn in één sessie te leren. Handig voor beginners, voor klanten die nog niet goed op één been kunnen balanceren, en als finisher aan het eind van een beendag.

  • Waar ze goed in zijn: rustige, meetbare progressie. Gaat een klant in een blok van 30 naar 45 kg, dan weet je dat de spieren sterker zijn geworden.
  • Wat ze missen: de heupabductoren werken vooral als je op één been staat, om het bekken recht te houden. De zittende machine traint ze zonder die balansvraag. Combineer hem met een staande of eenbenige oefening zoals kabelabductie, step-ups of single-leg deadlifts.
  • Wat ze niet doen: plaatselijk vet weghalen van de binnen- of buitenkant van het bovenbeen. Verkoop ze als kracht- en gewrichtsondersteuning, niet als dijenslanker.
  • Bij kniepijn: de klinische richtlijn voor patellofemorale pijn uit 2019 adviseert oefentherapie die heup- en kniegerichte oefeningen combineert. Heupabductie past daarin, maar een klant met aanhoudende kniepijn hoort eerst bij een fysiotherapeut.

Hoe programmeer je abductie en adductie als personal trainer?

De punten hieronder zijn onze eigen coachingpraktijk, gebaseerd op de anatomie en studies hierboven.

  1. 1.Screen eerst. Een fitnesstest met een single-leg squat of step-down laat zien of de knie naar binnen klapt of de heup zakt. Dat is een reden om vroeg abductorwerk toe te voegen.
  2. 2.Eén van elk, de meeste weken. Op een been- of full body dag is één abductie- en één adductie-oefening van 2 tot 3 sets genoeg voor de meeste klanten. Zet ze na de hoofdoefeningen, niet ervoor.
  3. 3.Let op het valsspelen. Bij heupabductie leunen klanten met de romp of draaien ze de heup naar achteren, zodat de voorkant van de heup het werk doet. Houd de tenen naar voren en het bekken stil. Bij lateral raises: niet optrekken met de schouders en niet zwaaien.
  4. 4.Bouw op met een plan. Eerst herhalingen, dan gewicht, zoals bij elke vorm van progressieve overload. Bij de Copenhagen plank: eerst tijd, dan herhalingen, dan de lengte van de hefboom.
  5. 5.Geef het een plek in het schema. Abductie- en adductieoefeningen passen in elk trainingsschema en elke workout split; in een full body circuit werkt een zijwaartse loop met band als actieve rustpost.
  6. 6.Neem pijn serieus. Liespijn tijdens een Copenhagen plank is een reden om terug te gaan naar de korte hefboom of te stoppen, niet om door te drukken.

Geef voor de intensiteit elke set een doel mee, bijvoorbeeld 2 tot 3 herhalingen in reserve. Onze RIR-gids legt uit hoe je klanten dat leert inschatten.

Hoe programmeer je abductoren en adductoren in Scraler?

In de workout builder van Scraler kan elke oefening een video hebben, zodat een klant ziet hoe een Copenhagen plank of kabelabductie eruit hoort te zien voordat hij hem probeert. Staat jouw variant er niet tussen, maak hem dan aan als eigen oefening met je eigen video. Elke oefening heeft een notitieveld voor cues als "tenen naar voren, bekken stil", en je kunt oefeningen koppelen tot supersets of circuits, bijvoorbeeld een zijwaartse loop met band en een Copenhagen plank als finisher.

Programmeer ook de kleine spieren

Voeg abductie- en adductieoefeningen toe met video's en coachingnotities, groepeer ze in supersets en stuur het schema in een paar minuten naar elke klant.

Bekijk trainingsschema's

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen abductie en adductie?
Abductie beweegt een lichaamsdeel van de middellijn van het lichaam af, zoals je arm zijwaarts heffen. Adductie beweegt het terug naar of over de middellijn, zoals je arm laten zakken of je benen tegen elkaar drukken. Beide gebeuren in het frontale vlak.
Wat betekent abductie?
Abductie betekent een beweging van een lichaamsdeel weg van de middellijn van het lichaam. Voorbeelden zijn een lateral raise (schouder), een zijwaartse beenheffing (heup) en je vingers spreiden.
Wat is abductie en adductie van de heup?
Heupabductie beweegt het been opzij, vooral met de gluteus medius, gluteus minimus en tensor fasciae latae. Heupadductie brengt het been terug of over het andere been, vooral met de adductor longus, brevis en magnus, de pectineus en de gracilis.
Welke spieren zijn de abductoren en adductoren?
In de heup zijn de abductoren gluteus medius, gluteus minimus en tensor fasciae latae, en de adductoren adductor longus, brevis en magnus, pectineus en gracilis. In de schouder abduceren de supraspinatus en de middelste deltaspier, en adduceren de latissimus dorsi, teres major en pectoralis major.
Hoe onthoud je abductie en adductie?
Abductie neemt de ledemaat weg, zoals bij een ontvoering (abduction in het Engels). ADDuctie voegt de ledemaat weer toe (add in het Engels). Voor de hand gebruiken anatomiestudenten PAD en DAB: palmaire interossei adduceren, dorsale interossei abduceren.
Wat is horizontale abductie en adductie?
Dat zijn bewegingen in het transversale vlak, meestal met de arm op ongeveer 90 graden voor het lichaam. De arm opzij zwaaien, zoals bij een reverse fly, is horizontale abductie. Hem terugbrengen voor de borst langs, zoals bij een chest fly of push-up, is horizontale adductie.
Zijn de abductie- en adductiemachine zinvol?
Als aanvulling wel. Je kunt er de buiten- en binnenkant van het bovenbeen makkelijk mee belasten en opbouwen. Ze trainen geen balans op één been en verbranden geen vet op de dijen, dus combineer ze met staande of eenbenige oefeningen en een Copenhagen plank.
Is de Copenhagen plank goed voor de adductoren?
Ja. In een studie uit 2019 met 652 mannelijke voetballers verlaagde een programma met de Copenhagen adductie het risico op liesklachten met 41%. Begin met de korte hefboom, met de knie op de bank.

Verder lezen

Abductie en adductie: het verschil per gewricht | Scraler