ScralerScraler
Trainingsgidsen

Concentrisch en excentrisch: spieracties, tempo en wat onderzoek zegt

Concentrisch en excentrisch: bij een concentrische contractie verkort een spier terwijl hij kracht levert, zoals de biceps die een dumbbell omhoog krult. Bij een excentrische contractie verlengt de spier onder belasting, zoals wanneer je die dumbbell weer laat zakken. De derde actie, isometrisch, levert kracht zonder lengteverandering, zoals een pauze onderin een squat.

Tim de JongMedeoprichter van Scraler11 min leestijd
Concentrisch en excentrisch trainen: excentrisch is het laten zakken waarbij de spier verlengt, isometrisch is de pauze zonder lengteverandering, concentrisch is het tillen waarbij de spier verkort, en tempo 3-1-1-0 betekent 3 seconden omlaag, 1 seconde pauze, 1 seconde omhoog
In het kort
  • Concentrisch = spier verkort (het tillen). Excentrisch = spier verlengt gecontroleerd (het laten zakken). Isometrisch = kracht zonder beweging (de pauze of het vasthouden).
  • Bij dezelfde snelheid levert een spier meer kracht als hij verlengt dan als hij verkort, en excentrisch werk kost minder energie per eenheid kracht. Daarom kun je meer laten zakken dan tillen.
  • Ongewoon excentrisch werk geeft de meeste spierpijn (DOMS, met een piek na 24 tot 72 uur), maar één training beschermt al tegen de volgende: het repeated bout effect.
  • Voor spiergroei vonden twee meta-analyses geen significant verschil tussen excentrisch en concentrisch trainen. Programmeer beide en stuur het laten zakken met een tempo zoals 3-1-1-0.

Wat is het verschil tussen concentrisch en excentrisch?

Elke herhaling van een krachtoefening bestaat uit fases, en in elke fase doet de werkende spier een van drie dingen. Het leerboek Anatomy and Physiology van OpenStax gebruikt de biceps als voorbeeld: til je een gewicht naar je toe, dan sluit de elleboog en verkort de biceps. Dat is een concentrische contractie. Laat je het gewicht gecontroleerd zakken, dan opent de elleboog en verlengt de biceps terwijl hij spanning houdt. Dat is een excentrische contractie. Welke spier het werk doet en welke de beweging remt, staat bij agonist en antagonist.

In beide gevallen "trekt de spier samen" in de zin dat hij kracht levert. Het verschil zit in de richting van de lengteverandering. Concentrisch en excentrisch heten samen isotone acties, omdat er een last beweegt terwijl de spierlengte verandert. Het derde type, de isometrische contractie, levert spanning zonder dat de gewrichtshoek verandert, zoals een plank of een squat met pauze.

Concentrische contractie
  • Spier verkort terwijl hij kracht levert
  • Meestal de til- of "omhoog"-fase
  • De gewrichtshoek van de werkende spier sluit
  • Minder kracht dan excentrisch bij dezelfde snelheid
Excentrische contractie
  • Spier verlengt terwijl hij kracht levert
  • Meestal de zak- of "omlaag"-fase
  • De spier remt de last af tegen de zwaartekracht in
  • Sterkste actie en de grootste bron van spierpijn

Voorbeelden van concentrisch en excentrisch: squat, curl en push-up

De makkelijkste manier om een fase te benoemen: welke spier werkt er, en wordt hij korter of langer? Bij de meeste oefeningen is de excentrische fase het moment waarop de zwaartekracht zou winnen als je losliet.

Back squat
Excentrische fase (verlengen)
Zakken in de squat: quadriceps en bilspieren verlengen
Isometrische fase (geen beweging)
Een pauze onderin
Concentrische fase (verkorten)
Weer opstaan: quadriceps en bilspieren verkorten
Bicepscurl
Excentrische fase (verlengen)
Dumbbell laten zakken: biceps verlengt
Isometrische fase (geen beweging)
Het gewicht halverwege vasthouden
Concentrische fase (verkorten)
Gewicht omhoog krullen: biceps verkort
Push-up
Excentrische fase (verlengen)
Borst naar de grond laten zakken: borst en triceps verlengen
Isometrische fase (geen beweging)
Net boven de grond blijven hangen
Concentrische fase (verkorten)
Weer omhoog duwen: borst en triceps verkorten
Pull-up
Excentrische fase (verlengen)
Zakken vanaf de stang: lats en biceps verlengen
Isometrische fase (geen beweging)
Kin boven de stang houden
Concentrische fase (verkorten)
Optrekken: lats en biceps verkorten
Roemeense deadlift
Excentrische fase (verlengen)
Voorover scharnieren: hamstrings verlengen
Isometrische fase (geen beweging)
Pauzeren onder de knie
Concentrische fase (verkorten)
Heupen naar voren duwen: hamstrings verkorten
Calf raise
Excentrische fase (verlengen)
Hielen onder de rand van de step laten zakken
Isometrische fase (geen beweging)
Bovenin vasthouden
Concentrische fase (verkorten)
Op de tenen omhoog komen
Eén squat bevat alle drie de spieracties: excentrisch omlaag, isometrische pauze, concentrisch omhoog.

Het label hangt af van de spier, niet van de bewegingsrichting. Bij een squat werken de quadriceps excentrisch op weg naar beneden. Bij een pull-up werken de lats ook excentrisch op weg naar beneden, al begint die herhaling met het optrekken. In onze eigen praktijk gebruiken we oefeningen met bijna geen zakfase, zoals een sled push, als een klant werk moet doen zonder veel spierpijn.

Wat is een isometrische contractie?

Bij een isometrische contractie levert de spier kracht terwijl zijn lengte en de gewrichtshoek gelijk blijven. Een plank, wall sit, bankdrukken met pauze en het vasthouden bovenin een pull-up zijn allemaal isometrisch. Volgens de definitie van OpenStax valt ook het proberen te tillen van een te zwaar gewicht hieronder: de spier werkt hard, maar er beweegt niets.

In de praktijk zie je isometrie op drie plekken: als pauzecijfer in een tempovoorschrift, als statische houding voor core en positie, en in revalidatie wanneer bewegen door de volledige range nog niet prettig is. Hoe je deze fases over een trainingsblok plant, lees je in de periodization-gids en in trainingsschema maken.

Waarom ben je excentrisch sterker?

Je kunt meer gewicht laten zakken dan tillen. Een review uit 2019 in Frontiers in Physiology van Hody en collega's vat de twee eigenschappen daarachter samen. Ten eerste levert een excentrische contractie bij dezelfde bewegingssnelheid meer kracht dan andere contractietypen. Ten tweede vraagt hij minder activatie van motorunits en minder zuurstof en energie voor die kracht.

Die efficiëntie heeft een prijs. Volgens dezelfde review legt veel kracht met minder actieve vezels een hoge mechanische belasting op elke vezel, wat kan leiden tot kleine, plaatselijke beschadigingen in de spier. Dat is de link tussen excentrisch werk en spierpijn.

Waarom krijg je meer spierpijn van excentrische oefeningen?

Spierpijn na de training (DOMS, delayed onset muscle soreness) is de stijfheid en gevoeligheid die een dag of twee na ongewone training opkomt. Een review uit 2003 in Sports Medicine van Cheung, Hume en Maxwell beschrijft dat excentrische activiteit vaker en ernstiger microletsel geeft dan andere spieracties, en dat spierpijn meestal 24 tot 72 uur na de training piekt en binnen 5 tot 7 dagen weg is.

24 tot 72 u
gebruikelijke piek van spierpijn na ongewone training
5 tot 7 dagen
tot DOMS meestal verdwenen is
1 training
excentrisch werk beschermt al tegen schade bij de volgende
Cheung et al., Sports Medicine 2003; McHugh, Scand J Med Sci Sports 2003

Het goede nieuws: het lichaam past zich snel aan. Een review uit 2003 van McHugh beschrijft het repeated bout effect: één excentrische training beschermt tegen spierschade bij de volgende excentrische training. Hody en collega's noemen herhaalde submaximale excentrische sessies, met stap voor stap meer intensiteit, de nuttigste manier om de nadelen te voorkomen.

Onze eigen coachingpraktijk volgt dat: in de eerste twee weken van een klant, of als we een nieuwe excentrisch zware oefening zoals de Nordic curl toevoegen, beginnen we met een of twee lichte sets en voegen we pas volume toe als de spierpijn van de vorige keer gezakt is. Spierpijn op zich is geen teken van een goede training, en ook geen reden om de zakfase over te slaan.

Is excentrisch trainen beter voor kracht en spiergroei?

Voor kracht heeft excentrisch trainen een voorsprong als het met zwaardere belasting gebeurt. Een systematische review en meta-analyse uit 2009 van Roig en collega's in het British Journal of Sports Medicine bundelde 20 gerandomiseerde studies. Als excentrisch zwaarder werd getraind dan concentrisch, nam de totale en de excentrische kracht meer toe. De auteurs schrijven het voordeel vooral toe aan de hogere belasting die excentrisch mogelijk is, en de krachtwinst was specifieker voor de getrainde actie.

Voor spiermassa is het verschil klein of afwezig. Roig en collega's vonden een grotere toename van de spieromtrek bij zware excentrische training, maar alleen een trend voor de spierdoorsnede gemeten met MRI of CT. Een meta-analyse uit 2017 van Schoenfeld en collega's vond een groter effect voor excentrisch (gemiddeld 10,0% tegen 6,8% groei), maar het verschil was niet statistisch significant (verschil in effectgrootte 0,25, 95%-BI -0,03 tot 0,52). Een meta-analyse uit 2025 van da Silva en collega's, met 26 studies en 682 deelnemers, vond evenmin een significant verschil en beoordeelde de bewijskracht als zeer laag.

Roig et al. 2009, Br J Sports Med
Wat werd gebundeld
20 RCT's, gezonde volwassenen
Belangrijkste uitkomst
Zwaardere excentrische training gaf meer totale en excentrische kracht; meer spieromtrek, alleen een trend voor spierdoorsnede
Schoenfeld et al. 2017, J Strength Cond Res
Wat werd gebundeld
RCT's die excentrisch en concentrisch vergelijken
Belangrijkste uitkomst
Excentrisch 10,0% vs concentrisch 6,8% groei, niet significant
da Silva et al. 2025, J Strength Cond Res
Wat werd gebundeld
26 studies, 682 deelnemers
Belangrijkste uitkomst
Geen significant verschil in hypertrofie; zeer lage zekerheid
Schoenfeld et al. 2015, Sports Med
Wat werd gebundeld
8 studies over herhalingsduur
Belangrijkste uitkomst
Vergelijkbare groei bij 0,5 tot 8 s per herhaling; boven 10 s lijkt slechter

De praktische conclusie: laat geen van beide fases weg. Gewone training bevat ze al, en de auteurs van de analyse uit 2017 raden aan beide acties in een hypertrofieprogramma op te nemen. Extra nadruk op excentrisch is een middel voor specifieke doelen, geen vervanging van normale sets. Belasting en inspanning blijven het belangrijkst, daarom combineren we tempo met progressieve overload en een inspanningsdoel zoals RIR.

Hoe werkt een tempo-notatie (3-1-1-0)?

Een tempo-notatie vertelt een klant hoe lang elke fase van een herhaling moet duren. Een review uit 2021 in Sports Medicine van Wilk, Zajac en Tufano raadt een notatie met vier cijfers aan: excentrisch, pauze, concentrisch, pauze. Elk cijfer staat voor seconden.

  1. 1.Eerste cijfer: excentrisch. De zakfase. Een 3 betekent drie seconden omlaag.
  2. 2.Tweede cijfer: pauze onderin. Het isometrische moment na het zakken. Een 1 betekent een seconde vasthouden.
  3. 3.Derde cijfer: concentrisch. De tilfase. Een 1 betekent een seconde omhoog.
  4. 4.Vierde cijfer: pauze bovenin. Het moment voor de volgende herhaling. Een 0 betekent direct door.
Een tempo lees je als excentrisch, pauze, concentrisch, pauze, in seconden.

Een squat op 3-1-1-0 is dus drie seconden omlaag, een seconde pauze onderin, een seconde omhoog en geen rust bovenin: zo'n vijf seconden per herhaling, of 40 seconden voor een set van 8. Een gangbare coachingconventie is een X voor een explosieve concentrische fase ("3-1-X-0"): zo snel mogelijk omhoog, met controle. Omdat pull-ups en rows met de concentrische fase beginnen, draaien sommige programma's de volgorde daar om. Wij zetten het excentrische cijfer bij elke oefening voorop, zodat klanten maar één notatie hoeven te lezen; dat is onze afspraak, geen universele regel.

Hoe langzaam is te langzaam? Een meta-analyse uit 2015 van Schoenfeld, Ogborn en Krieger vond vergelijkbare spiergroei bij herhalingen van 0,5 tot 8 seconden, in studies tot spierfalen, terwijl zeer langzame herhalingen van meer dan 10 seconden slechter leken. De tempo-review uit 2021 vond dat langzaam of snel tempo op zich niet duidelijk beter was voor hypertrofie, met langzamere excentrische en snellere concentrische fases als gunstigste combinatie.

Hoe programmeer je excentrisch trainen?

De tabel hieronder is onze eigen coachingpraktijk, gebaseerd op het onderzoek hierboven. Het is een startpunt, geen voorschrift uit een studie.

Nieuwe klant die een oefening leert
Tempo of methode die wij gebruiken
3-1-1-0 of 3-0-1-0
Waarom
Langzamer zakken maakt posities zichtbaar en houdt de belasting bescheiden
Algemene spiergroei
Tempo of methode die wij gebruiken
2-0-1-0 tot 3-0-1-0
Waarom
Gecontroleerd zakken zonder richting 10 s per herhaling te gaan
Kracht, hoofdoefeningen
Tempo of methode die wij gebruiken
2-0-X-0, of een pauzeherhaling (2-2-X-0)
Waarom
Intentie om de stang snel te bewegen; pauzes halen de stuit eruit
Excentrische overload
Tempo of methode die wij gebruiken
Met twee benen of armen omhoog, met één omlaag (bijv. leg press, calf raise), 4 tot 5 s zakken
Waarom
Benut het excentrische krachtoverschot zonder spotter
Revalidatie of preventie
Tempo of methode die wij gebruiken
Nordic curls, langzame heel drops, 3 tot 5 s excentrisch
Waarom
Volgt het blessureonderzoek hieronder; volume langzaam opbouwen
Deloadweek
Tempo of methode die wij gebruiken
Normaal tempo, minder sets
Waarom
Vermoeidheid laten zakken; geen nieuwe excentrische prikkel

Twee regels voorkomen fouten. Tempo verandert hoe zwaar een gewicht voelt, dus als je de zakfase vertraagt, verlaag je de belasting en houd je het inspanningsdoel (bijvoorbeeld 2 RIR) gelijk. En verander één ding tegelijk: gaat het tempo van 2-0-1-0 naar 4-0-1-0, houd sets en herhalingen die week gelijk. Logt een klant op papier, dan heeft het workout log template ruimte voor een tempokolom; voor een startgewicht gebruik je 1RM berekenen en de RPE calculator. De lichtere weken staan in deload week. Hoe je de inspanning per set scoort, lees je bij de RPE-schaal.

Helpt excentrisch trainen blessures voorkomen?

Het sterkste bewijs is er voor de hamstrings. Een meta-analyse uit 2019 van van Dyk, Behan en Whiteley in het British Journal of Sports Medicine bundelde 15 studies met 8.459 sporters. Programma's met de Nordic hamstring curl, een geknielde oefening waarbij de sporter zich zo langzaam mogelijk naar voren laat zakken, hadden een blessurerisicoratio van 0,49 (95%-BI 0,32 tot 0,74). Alleen de acht gerandomiseerde studies gaven 0,52. De auteurs concluderen dat zulke programma's hamstringblessures met tot 51% verminderen. De meeste programma's combineerden de Nordic met andere oefeningen, dus het effect van de oefening alleen is lastiger vast te stellen.

Excentrische belasting heeft ook een lange geschiedenis in peesrevalidatie. In een studie uit 1998 gaven Alfredson en collega's 15 recreatieve sporters met chronische achillespeestendinose, bij wie gewone behandeling niet had gewerkt, 12 weken zware excentrische kuittraining. Alle 15 liepen na die 12 weken weer op hun niveau van voor de blessure. Het was een kleine studie zonder randomisatie, dus zie het als de oorsprong van de methode, niet als bewijs. Blessurerevalidatie hoort bij een fysiotherapeut; als coach voer je het programma uit dat die opstelt en koppel je terug.

Hoe zet je een tempo in een workout in Scraler?

In de workoutbuilder van Scraler kan elke oefening een Tempo-kolom tonen naast herhalingen, gewicht, rust, RPE en RIR, en vul je per set een tempo in, bijvoorbeeld 3120 of 3-1-1-0. Hetzelfde tempoveld per set zit in de trainingsplanbuilder, zodat een heel blok kan opbouwen van 3-0-1-0 in week één naar 2-0-X-0 in week vier.

Aan de kant van de klant staat het tempo bij elke set in de app ("Tempo 3-1-1-0"), naast de herhalingen en het inspanningsdoel, zodat de klant geen notitie uit de les hoeft te onthouden. Combineer het met een RIR-kolom en de klant weet hoe langzaam hij moet zakken en hoe zwaar de set moet voelen.

Programmeer het zakken, niet alleen het gewicht

Voeg een tempo-, RIR- of RPE-doel toe aan elke set in de workoutbuilder en laat klanten het zien bij elke herhaling die ze loggen.

Bekijk workoutplanning

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen concentrisch en excentrisch?
Bij een concentrische contractie verkort de spier terwijl hij kracht levert, zoals een dumbbell omhoog krullen. Bij een excentrische contractie verlengt de spier terwijl hij kracht levert, zoals de dumbbell gecontroleerd laten zakken. De meeste oefeningen hebben beide fases in elke herhaling.
Is naar beneden gaan concentrisch of excentrisch?
Bij de meeste oefeningen is naar beneden gaan excentrisch, omdat de werkende spier verlengt om het gewicht af te remmen tegen de zwaartekracht in. Bij een squat werken quadriceps en bilspieren excentrisch omlaag en concentrisch omhoog.
Wat is een voorbeeld van een excentrische contractie?
Zakken in een squat, een dumbbell laten zakken na een curl, je borst laten zakken bij een push-up en zakken vanaf een pull-upstang zijn allemaal excentrisch. De Nordic hamstring curl is een oefening die bijna helemaal op de excentrische fase draait.
Wat betekent isometrisch?
Isometrisch betekent dat de spier kracht levert zonder van lengte of gewrichtshoek te veranderen. Een plank, wall sit en een pauze onderin een squat zijn isometrisch. In een tempo-notatie zijn het tweede en vierde cijfer isometrische pauzes.
Waarom ben je sterker in de excentrische fase?
Bij dezelfde snelheid levert een spier meer kracht als hij verlengt dan als hij verkort, en een excentrische contractie vraagt minder motorunitactivatie en energie voor dezelfde kracht. Daarom kun je een gewicht laten zakken dat je niet kunt tillen.
Bouw je meer spier met excentrisch trainen?
Niet duidelijk. Een meta-analyse uit 2017 vond 10,0% groei met excentrisch tegen 6,8% met concentrisch trainen, maar het verschil was niet significant, en een meta-analyse uit 2025 van 26 studies vond ook geen significant verschil. Train beide fases.
Wat betekent tempo 3-1-1-0?
Tempo 3-1-1-0 betekent drie seconden zakken (excentrisch), een seconde pauze onderin, een seconde tillen (concentrisch) en geen pauze bovenin. Elke herhaling duurt zo'n vijf seconden.
Waarom geven excentrische oefeningen zoveel spierpijn?
Excentrisch werk levert veel kracht met weinig actieve vezels, wat kleine microletsels in de spier geeft. Spierpijn piekt meestal na 24 tot 72 uur en verdwijnt binnen 5 tot 7 dagen, en één training beschermt al tegen schade bij de volgende.

Verder lezen

Concentrisch en excentrisch (en isometrisch) uitgelegd | Scraler